:: مدرنيسم ، همزاد ديرينه سنت گرايي

بي شك جستار در رابطه سنت و تجدد به لحاظ وسعت و گستردگي موضوع ، محتاج بستر و زمينه اي است كه هر دو جنبه سنت و تجدد را در ذات خود دارا باشد و پهنه هنر بهترين و مناسب ترين جايگاه اين جست و جوست .

تمامي پديده هايي كه به هر نحوي با انسان ارتباط حياتي دارند ، از جمله پديده هنر ، بر دو نوع عمده تقسيم مي شوند : پيرو و پيشرو . در هنر پيرو آنچه را كه مردم جامعه در روابط اجتماعي خود و در چگونگي گفتار و انديشه و رفتار خود ، انتخاب نموده و روي آن تكيه      مي كنند ، منبع الهام قرار گرفته ، هنرمند پيرو تنها دنباله رو تفكرات و خواستهاي مردم جامعه است و بدين سبب بايسته ها و شايسته ها در هنر جايي نداشته ، اين پديده همواره در معرض ايستايي و فرسودگي قرار مي گيرد. اما هنر پيشرو خصوصيت بارز و متمايز كننده اين هنر ، تصفيه واقعيات جاري و دريافت حقيقت ناب نهفته در آنهاست . نبوغ پويا و سازنده در اين نوع هنر ، تنها «آن چه هست »‌را نه مطلقا تائيد مي كند و نه آنرا طرد مي نمايد بلكه واقعيات موجود را به سود شايسته ها و بايسته ها تعديل مي نمايد . لذا هنر پيشرو به تعبيري جايگاه تعهد و پيروان آن ، هنرمندان متعهد لقب مي يابند . اين هنرمندان متعهد پيرو ، هدايتگر افراد جامعه و سازنده آرمانهاي حيات بخش انسانند .

اما جداي از تعابيري كه مطرح شد ، بيشترين لذتي كه نصيب تازه واردان به عالم هنر در قدم هاي اوليه مي شود برخورد با آثاري است كه همانند طبيعت و همسان واقعيت به نظر آيند . اغلب انسانها دوست دارند در آثار هنري از جمله در تابلوهاي نقاشي همان چيزي را ببينند كه در واقعيت با آن برخورد مي كنند كه البته امري است طبيعي و اجتناب ناپذير ، چرا كه زيبايي طبيعت براي همگان لذت بخش و دوست داشتني است و هنرمندي كه در آثارش اين زيبايي را جلوه گر سازد حداقل به لحاظ حوصله و مهارتي كه در انعكاس صادقه جهان نمايان ساخته قابل ستايش است و چه بسيار نقاشان مدرني كه به سبب شيوه خاص خود در ترسيم تابلو از سوي اين گروه تازه وارد فردي سمبل كار و ناتوان از ارايه كاري بهتر پنداشته مي شوند . اما شايد در برخورد با اين گونه آثار نو و نامانوس ، يادآوري يك مثال كوچك آنان را از پيشداوري و قضاوت عجولانه باز دارد .

كودكان گاه فكر مي كنند كه ستارگان آسمان بايد شكل ستاره هاي چند ضلعي را داشته باشند ، با وجود آن كه همه ما مي دانيم در حالت طبيعي غير از اين است . كساني كه اصرار دارند در يك تابلو ، آسمان آبي و چمن سبز باشد تفاوت چنداني با اين كودكان ندارند.

پس بجاست در لحظه رويارويي با اين نوع آثار با خود خلوت كرده بينديشيم آيا ممكن نيست كه نقاش براي تغيير جلوه ظاهري واقعيت استدلالي داشته باشد ؟ و يا اينكه آيا ما اطمينان داريم كه بهتر و شايسته تر از نقاش مي توانيم حقايق را تشخيص دهيم؟

شايد تعمدي در كار است كه هنرمندان قصد زدودن همه تصورات و از آن مهم تر تعصبات جاي گرفته در ذهن را داشته مي خواهند دنيايي بيافرينند كه در آن ديگر هر چيز درست در جاي خود و به شكل خود نيست و چه زيبا و شورانگيز است كار هنرمندي كه به بهترين نحو بتواند از عهده اين آفرينش غريب برآيد . همين آثار است كه به ما مي آموزد چگونه زيبايي هاي تازه اي را در طبيعت ببينيم كه هرگز حتي در رويا هم آنها را نديده ايم .

در گذشته مردم ، نقاشي و تنديسها را تنها به ديد يك اثر هنري نمي ديدند بلكه براي تمامي آنها نقش و كاركرد معيني قائل بودند و اگر كسي نمي توانست ضرورت و توجيهي براي خلق آثار هنري بيابد بي شك توان داوري و اظهار نظر در مورد آن اثر را نيز نداشت . لذا اين مهم را مي بايست در نظر داشت كه به خصوص در مورد هنر گذشتگان و سنت هاي به يادگار مانده از آنان بي هيچ گونه آگاهي از هدفهاي كاربرديشان نمي توانيم به معنا و مفهوم عميق نهفته در آنها پي ببريم . آري هر چه بيشتر در مسير تاريخ به گذشته هاي دور و دورتر باز   مي گرديم ، اهدافي را كه هنر مي بايست در خدمتشان قرار گيرد، واضح تر و در عين حال شگفت انگيز تر مي يابيم . هم اينك نيز در روستاها و يا در جوامعي كه مردمشان هنوز در اوضاع و احوالي چون زندگي اجداد كهن به سر مي برند مي بينيم كه تا چه ميزان هنر در نزد آنها با نقش و كاربرد سودمندانه اش عجين است . گر چه شايد ما اين جوامع را بدوي و ابتدايي بناميم . اما حقيقت اينست كه اغلب فرآيندهاي انديشه آنان پيچ و تاب هاي بيشتري نسبت به افكار و تصورات ذهني ما داشته و بيشتر به اصل خود كه زماني همه افراد بشر از آن پا به جهان شگفتي نهاده است نزديكند.

براي جوامعي كه هنوز پايبند به سنت ها و اصول اجداد خود هستند ، تمثال ها ، نقشها و پيكره ها ، محافظ و نگهباني هستند كه جامعه را در برابر نيروهايي كه به تصور آنها هم چون قدرت هاي طبيعي واقعي هستند ، حفظ مي كنند تنها راهي كه به ما كمك مي كند تا شگفتي ها و اسرار نهفته در هنرهاي سنتي را دريافته ، ره به ذهنيات هنرمندان آن ببريم ، دريافت نوع نگرش و احساسي است كه اجدادمان را وا مي داشت تا درباره نقشها و تصاوير ، نه تنها همچون چيزي زيبا براي نگاه كردن كه همچون موضوعي نافذ و تاثير گذار براي به كار بستن ، بينديشند.

با نگاهي به هنر گذشتگان و سير در سنت هاي ديرين اين نكته قابل استنتاج است كه در حقيقت كيفيت و سطح صناعت آنان نيست كه با هنر و صناعت مدرن و امروزي متفاوت است بلكه تصورات ، انديشه و باورهاي آنان با ما فرق داشته و مطالعه تاريخ هنر تنها بررسي تاريخ پيشرفت مهارتهاي فني نيست كه از آن مهمتر سرگذشت تغيير و تحول انديشه ها ، باورها و ضرورت هاست . چرا كه هنر در ذات خود كنشي است ارتباطي و حتي اگر امروزه هنرمندان متجدد ما به اين ارتباط اعتقاد نداشته باشند يا حتي احساس نيازي به آن نكنند ماهيت هنر امري است نيازمند گفت و گو و مشتاق معرفي كردن خويش .

هنر گريز از زبان آشناست ، دستيابي به لذت بيگانگي . شعر هيچ نيست مگر كاربرد نامتعارف زبان . برلوت برشت مي گويد : « رويداد يا شخصيتي را بيگانه كردن ، در درجه اول يعني جنبه بديهي و آشنا و مفهوم را از اين رويداد يا شخصيت گرفتن و كنجكاوي و شگفت زدگي را نسبت به آن برانگيختن » اما هر چيز ناآشنا ، براي ذهني كه به قاعده هاي مرسوم بيان خو گرفته باشد هراس آور است . در اصل هنر مدرن از آن چه بنيان هنر رمانتيك بود ، يعني از عاطفه و شور دور مي شود ، در هنر مدرن حس از راه مستقيم شكل منتقل  مي شود نه از راه بياني قراردادي و يا بدتر از آن از راه ايجاد تصويري خاص از هنرمند ، تصويري دروغين كه مخاطب در نهايت بدان باور ندارد، اما آن را همچون حكايتي پذيرفته است . هنر مدرن به تعبيري ناآشناترين چيزهاست . هنري كه آرامش مخاطب را براي مدتي بر هم مي زند چرا كه ابهام معنايي در اين نوع هنر نقش اساسي دارد گرچه اين ابهام تنها و لزوما از راه پيچيدگي در نوع بيان ظاهر نمي شود چه بسا كه سادگي افراطي كه آشكارا در معماري مدرن به چشم مي خوردجزو اصول بنيادين اين معماري مي باشد ، ليكن در اكثر آثار مدرن قاعده ابهام حرف اول را مي زند حتي در آثار نويسندگاني چون كافكا كه نثري ساده و شيوه بياني سهل و ممتنع را پي مي گيرند ، همواره مواردي ناگفته مي ماند كه نيازمند حدس و گمان خواننده است .

به هر صورت عالم هنر دنياي عجيبي است جهاني مهيج و شوق انگيز كه همانند ندارد . قوانين عجيب و شگفتي هاي خاص آن ما را   وا مي دارد تا براي دريافت آن و لذت بردن از آفريده هاي آن ذهني آزاد و رها داشته باشيم هر اشاره اي را دريابيم و در برابر هر هماهنگي و تناسب ظريف و مكتومي واكنشي در خور از خود نشان دهيم . همين خصوصيت است كه باعث مي شود تا هنر هيچگاه پايان نيابد ، هميشه موضوعات تازه اي براي كشف و شناخت يافت مي شود و هر بار در مقابل چشمان ما با ظاهري متفاوت رخ نمايد و اين خصوصيت مشتركي است كه در تمامي هنرها از هنرهاي سنتي و بسيار دور تا هنر مدرن و امروزي به وضوح قابل مشاهده و درك است . از سوي ديگر هر اثر هنري همچون رشته اي از زنجيري است كه به اصل خود متصل است . مجموعه اين رشته هاي درهم تنيده ، تار و پودي را مي آفرينند كه در آن هر اثر هنري منزلگاه خاص خود را دارد ، همين رشته هاي درهم بافته شبكه اي را مي سازند كه سنت ناميده مي شود . شبكه اي كه بدون آن اصالت يا نوآوري معني و مفهومي ندارد ، سنت به معني لغوي آن چه از گذشتگان به ما رسيده است ، چون سكوي پرتابي است كه هنرمند از روي آن نخستين جهش تخيل خود را آغاز مي كند و آنگاه نقطه فرود آن تاري تازه به شبكه گسترده هنر مي افزايد . شكي نيست كه سنت نهفته درآداب و رسوم و ميراث فرهنگي اقوام بدوي و گذشتگان عاملي مهم در غني سازي فرهنگ كنوني ماست . امروزه رسوم ، عقايد ، سنن ، دانش ، آداب قومي و حتي موسيقي گذشته توسط پژوهشگران جمع آوري ، مطالعه و تدوين شده و بسيار مورد توجه هنرشناسان و دوستداران آثار هنري قرار گرفته است . با تفحص و بررسي آثار هنري ، نقاشي و پيكره هاي بدست آمده در سراسر جهان روابطي كه ميان مباني فرهنگ كنوني و مدرن با زندگي و آداب سنتي در خاور نزديك و اروپاي كهن وجود دارد قابل دسترسي است .

خوي محافظه كاري و احترام به سنت اجداد و پدران در جوامع بدوي ايجاب مي كرده كه هر اثر هنري و ساخته شده اي از تصوير و نمونه پيش از خود تبعيت كند و شباهتش را با اصل خود حفظ كند گرچه همه مي دانيم كه هيچ نسخه دومي نمي تواند عينا شبيه نمونه اصلي و اوليه از كار درآيد به خصوص كه پيكره تراش و هنرمند سنتي نيز طبعا از نعمت و ويژگي گريز ناپذير آزادي عمل و خلاقيت شخصي بي بهره نبوده ، لذا مي توان خاصيت تجريد روزافزوني را كه در آثار هنري جوامع بدوي و آثار به يادگار مانده از آنان مشهود است نتيجه تكرار و توليد بي حد و حساب آن آثار دانست . بي شك هر حركت يا شكلي كه مستمرا مورد تكرار قرار گيرد ويژگي اصلي خود را از دست داده ، ساده شده به تجريد مي گرايد ، ضمن آنكه رعايت تناسب ، تعادل ، نظم خطوط و اشكال ، هماهنگي و تضاد رنگها در همه ادوار به نوعي رعايت شده و اصول هنري ناشي از خاصيت ذهني هنرمند ثابت مي ماند . به تدريج كه زمان پيش مي روند هنرمند خود را مجاز مي شمرد جزئي يا حتي اشاره اي از چيزي را اختيار كند و آن را با اجزاي ديگر بپيوندد و تنها ذهن خود را تصميم گيرنده و حاكم مطلق در خلق آثار هنري قرار دهد تا حدي كه قاعده اي مي شود در هنر مدرن يعني : «حكومت مطلق ذهن » تعبيري كه در آن هنرمند هر جز را چنان كه خود درست مي داند شكل داده و به كار مي برد.

و اين خود نخستين جنبه تاه كه از ديدگاه فلسفي كه مهمترين هم هست ، برداشتي جديد از واقعيت است ، برداشتي كه يك سر با ادراك زيبايي شناسانه و مرسوم پي از اين تفاوت داشته و همچنين برداشت تازه از واقعيت ها ، باورها و سنت هاست كه تفاوت اصلي و عمده را ميان هنر مدرن و آنچه تا پيش از آن مطرح بوده به وجود آورده است . هنر امروز راز مهمي را كشف نموده كه هنر در گوهر خود نه بيانگر است و نه مقلد واقعيت و تا آنجا پيش رفته كه حتي هر چيز آشنا را غير زيبايي شناسانه مي داند و بنا به حكم فرماليست ها هنر آنجا آغاز مي شود كه ما از جهان آشنا و معمولي كه بر آن عادت كرده ايم جدا شويم و به دنياي ناشناخته گام بگذاريم ، به سرزمين شگفتي ها .

هنرمند امروز در پي آنست كه احساس اصيل و نيرومندي را كه در خاطرش نقش بسته آشكار كند و شكل بخشد. او براي دستيابي به اين مقصود از همه نقشهاي عالم ، از خطوط و رنگهاي گوناگون و تركيب صورتهاي طبيعت مدد مي طلبد و هر چه او را به كار آيد در هم مي آميزد و بيم آن ندارد كه شكل ها و خطها در هم ريزند ، رنگها مستي كنند و زنده و بي جان در هم عجين شوند . اگر الهامي در دلش رخنه كند همه عالم را جلوه گاه ذهنياتش مي سازد تا همگان آن نكته را دريابند و به عالم ژرف و پهناور ذهن او قدم گذارند ، حال اگر در اين ميان ناظري بي خبر از شور و حال هنرمند و غافل از بينش و تلاش او تنها در پي صورتي زيبا يا بياني واقع گرايانه باشد ، راه خطا مي رود و از هنر و هنرمند امروز طرف نمي بندد.

اما بي گمان تنها فرار از تقليد طبيعت و درهم ريختن اشكال و خطوط ، كسي را در جمع هنرمندان اصيل ، خلاق و مدرن قرار نمي دهد . آنچه باعث اصالت هنرمند و مايه اصلي امتياز اوست وفاداري به ديد و احساس و شيوه اي شخصي است . هنرمند امروز نيز هم چون اجداد خود با هنرش زندگي مي كند . دغدغه هاي ذهني ، او را گرفتار عالم خاص او مي كند . در قلمش نشاني از شور و گرفتاري است و همين دلدادگي و اسارت دل است كه اعتماد و اطمينان خاطر مي آورد . او عادهاي ديداري  را دور مي ريزد به حس بينايي خود بي اعتماد مي شود و تنها در پي آنست تا انديشه ناب خود را نقش كند . اما نكته با اهميت اينكه روش زندگي در هر جامعه و هر دوره اي تابع تمدن و فرهنگي است كه در آن دوره مطرح و غالب است . شيوه هنرمندان نيز از اين قاعده مستثني نبوده است . برلوت برشت مي گويد : « هنرمندان دوره هاي مختلف ، اشيا را متقاورت مي بينند . ديد آنها فقط به شخصيت هر كدامشان مربوط نيست بلكه به دانش زمانشان درباره آن چيزها نيز مربوط است . اين اقتضاي زمانه ماست كه موضوعات را در روند تحولشان ملاحظه كنيم . چون هر چيز كه تغيير مي كند و از ديگر آثار و روندها تاثير مي پذيرد . اين طرز نگرش را همان گونه در علم امروز باز مي يابيم كه در هنر امروز .

اما هنوز هستند كساني كه به شيوه هاي كهن سرسختانه پاي بندند و هنز اجازه نفوذ نهضت جديد را در حريم كارگاه هنري خود      نمي دهند ، لذا آثار بيشتر هنرمندان معاصر در نظر آنها غريب مانده با ديده اغماض به آنها مي نگرند و اگر در جهت اعتراض برنيايند حداقل در انديشه خود پيوسته اين پرسش را زمزمه مي كنند كه منظور از اين نقشها و آثار چيست ؟ حس آنها كجاست ؟ اصالت نهفته در آثار چه شد و غرض هنرمند كدام است ؟ چه ، همان گونه كه ما نيز مي پنداريم ، او معتقد است كه سنت چون قالب و قالبي است كه ما عقايد خود را درباره آثار هنري به طور اجتناب ناپذير در چارچوب آن متشكل مي سازيم و درجه اصالت هر يك را بر آن اساس تعيين مي كنيم .

اما با ديدي بي طرف و خوش بينانه ، مي توان دريافت كه هنر مدرن گرچه زبان و شيوه هاي تازه را پيش گرفته اما كلماتش آشناست ، كافي است با دستور و اصطلاحات جديد آن آشنا شويم . ضمن آنكه درك حال و آينده بي شك نيازمند توجه به گذشته است و اين آرمان معقول انسان معاصر است . يعني درك و احساس پيوستگي به گذشته «شايد در زندگي هيچ لحظه اي ابهام انگيزتر و تاريك تر از لحظه اي نيست كه آدمي خود را به كلي گسيخته از گذشته ببيند و ناتوان از پيوستن به آينده . بنابراين احساس آشنايي با كارها و نمودهايي كه همنوع انسان در گذشته از خود به يادگار گذاشته است و آنچه را كه آيندگان به وجود خواهند آورد مخصوصا در نظم و شكل مطلوب ، يكي از عوامل برطرف كننده احساس غربت و بيگانگي از طبيعت انسان هاست .

در دنياي مدرن كار به جايي رسيده است كه اولويت سنت يعني آنچه كه قبلا انسان را در چارچوب خود محدود و مقيد به اصولي خاص مي داشت در هم شكسته است ، بشر امروزي مي تواند با آزادي و اختياري هم هراس آور و هم البته شادي بخش قدم در وادي تجربه اندوزي گذارد . در دنياي كنوني همه ارزش ها مورد ترديد و بازنگري قرار گرفته اند . هنرمند پيوسته در جست و جوي درك هويت خويش و معني حيات بشري در عصر حاضر است چرا كه با وجود افزايش دانش وي درباره هستي خويش ، تمدن كنوني به كلي فاقد همبستگي با گذشته ، سنتها  و اصالت هاي خود است و پيوسته اين پرسش در پشت پرده ذهن نهفته مانده است كه ما چگونه به مرحله كنوني رسيده ايم ، و هنر زنده قرن حاضر با چه ترفندي به قله بلند شكوه دست يافته است ؟

لازم به يادآوري نيست كه كليه ويژگي هاي يك گياه در بذر آن نهفته است ، شكل نهايي آن در نخستين جوانه آن پنهان است . لذا نخستين تظاهرات هنهاي سنتي اجداد ما نيز راهگشاي ماهيت اصلي هنر نوين ماست چرا كه هنر در گذر مان در زير پوسته اي كه نتيجه رسوم زندگي ، آداب مختلف و تغييرات است و عاملي براي تشديد و افزايش عمق زندگي . هنرمند متعهد در روزگاران قديم و دوران باستان ، هنر خود را در اختيار اجتماع و مردم مي گذاشت واعتقاد و ايمان به باورهاي ديني و سنتي او را وا مي داشت تا همچون جادوگر ، كاهنو طبيب ، طبيعت را در برابر نيازمندي هاي خود و افراد جامعه موافق سازد و شكست يا ظفر او در ثمربخش كردن اين توافق در معناي واقعي لغت ، به منزله مرگ يا زندگيش بوده است .

اما اگر هنر نوين در جوامعي مورد بي مهري قرار مي گيرد، بدان جهت است كه به ادا و اطوار گراييده و به خطا رفته است . در غير اينصورت حتي كساني كه با هنر نوين به معناي واقعي آن ، كنار نمي آيند تحت تاثير عاطفي آثار قرار مي گيرند كه آنها را طرد مي كنند . آنها ممكن است در ظاهر عصباني يا حتي متنفر جلوه كنند اما همانگونه كه شدت احساس خود را نمايان مي كنند ، در هر حال تحريك هيجاني شده اند و اصولا جذابيت منفي اين هنر همان قدر نيرومند است كه جذابيت مثبت آن . از سوي ديگر ، در جهاني كه هنرمند نوين خلق مي كند هيچگونه خوش آمد و هيچ همراهي مشهودي با مخاطب وجود ندارد . ليكن يك پيوند انساني در عمق آن حس    مي شود كه مي تواند حتي موثرتر و شديدتر از هنري باشد كه تاثير مستقيم بر روي احساسات دارد.

هدف هنرمند امروز اين است كه پندارها و خلاقيت دروني انسان و زمينه روحاني زندگي و جهان را به نمايش درآورد . درست همان مقصدي كه در سنت هاي ديرين نهفته است و اصالت هنر را نمايان مي سازد و شايد بتوان گفت كه آنچه امروز به عنوان عنصر مطلوب بصري پذيرفته شده است در قديم نيز به طور فطري برگزيده شده بود و كوتاه سخن آنكه بررسي هنر قديم و سنتهاي به يادگار مانده تا به امروز از يك سو موجب پيوستگي و حفظ مرزهاي فرهنگي و اصالت هنري مي گردد و از سوي ديگر با توشه اي از منطق و علم امكان رشد ، تكامل و شكوفايي هنر مدرن و معاصر را فراهم مي كند .

:: سورئاليسم فرياد انقلابي جهاني است عليه سنتهاي پوسيده و نيز مدرنيسم انحطاطي

آنچه در اين متن مورد توجه و هدف است بررسي پيشرفت هنري تخيلي و مبارزه با سنتها و پرهيز از هرگونه تكرار و تقليد كه دشمن خلاقيت و نوآوري مي باشد ، است . تعريف هنر نو در جهت اعتلا هنر سنتي . هنر سنتي اي كه در عرصه تقليد و تكرار و همچنين عدم تفكر ديگر رو به انحطاط مي باشد و تنها راه نجات از اين ورطه خطرناك بررسي و تحقيق سير تحولي هنر نو مي باشد و آنچه كه باعث ايجاد تخيل و نوآوري در هنر شد . تخيلي كه طي ساليان دراز تجربه و مطالعه بدست آمد . تخيلي كه نياكان ما هم آنرا مد نظر داشتند . چه بسيار آثار هنري زيبايي كه از مينياتوريست ها ، تجليد كاران ، خاتمكاران ، معرق كاران و .... ايراني مي بينيم كه در دوره خود خلاقيتي بسيار باارزش بوده است ولي در اثر مرور زمان چيزي جز تقليد صرف از آن باقي نمانده است و اينكه در موزه ها نظاره گر آن باشيم كه در دست و در بازارهاي امروزي نمونه هاي آنرا بسيار مي بينيم و اين چيزي است كه باعث از بين بردن ارزش واقعي آنها شده است .

هنر نوين يعني تخيل و عصيان . بطور كلي تخيل پديده آورنده زيبايي است . تخيل خود بر دو گونه انفعالي و ابتكاري است . زيبايي شناسي هم بر دو نوع است :

1-     زيبايي شناسي طبيعي كه از تخيل انفعالي نشات مي گيرد.

2-     زيبايي شناسي هنري كه در تخيل ابتكاري شكل مي گيرد .

كه اين زيبايي شناسي هنري و تخيل ابتكاري است كه زمينه ساز تفاوت هنر كهنه و هنر نو است . سبكهاي هنري به دو سبك كلي رئاليسم (واقع گرايي ) و سورئاليسم (فرا واقع گرايي ) تقسيم مي شود . كه رئاليسم خود شامل سبكهايي چون كلاسي سيم ، ناتوراليسم ، امپرسيونيسم و ... و سورئاليسم شامل سمبليسم ، اكسپرسيونيسم ، فوتوريسم و ... مي باشد . كه در سبكهاي واقع گرايي زيبايي شناسي طبيعي ، تقليد و انعكاس واقعيت بر نيروي تخيل و در سبكهاي فرا واقع گرايي تخيل ابتكاري جايگزين تقليد و انعكاس طبيعت مي باشد .

رابطه انسان و هستي رابطه «اثر گذاري »‌و «اثر پذيري » است اما بي گمان انسان پيش از آنكه در جهان اثر گذارده باشد از جهان و محيط پيرامون خويش تاثير و معني گرفته است .  اثر پذيري محرك فعاليت ذهن و موجد آگاهي و شناخت مي شود . شناخت موجب اثر گذاري (معني بخشيدن ) انسان بر محيط و خود مي شود . انسان همواره بوسيله علم واقعيت هاي پيرامونش را شناخته و دگرگون كرده است و سپس آنها را با نيازهاي خود همساز مي گرداند و به كوشش هنر ، دنياي انديشه و عاطفه خويش را آماده و هدفدار مي سازد و بار ديگر موجب دگرگوني در واقعيت را فراهم مي آورد . هنر مي كوشد جهان را به آرمانهاي دوردست انسان نزديك كند و براي رسيدن به اين هدف عواطف انسان را مورد توجه قرار مي دهد . براي اينكار به نمايش مفهوم مي پردازد و براي آنكه مفهوم پيشين را دگرگون تا مفهوم تازه بيافريند دست به كار آفريش نگاره هاي نو مي زند . تاثير از واقعيت به تغيير واقعيت مي انجامد و يا به گفته ويل دورانت : « آنجا كه طبيعت باز مي ايستد هنر آغاز مي شود . »

ارسطو ايجاد پالايش (كاتارسيس ) در مخاطب هنر را وظيفه اساسي كار هنري مي دانست . وي براي رسيدن به چنين هدفي در هنر ، تقليد را عنصر ضروري پديده هنري مي پنداشت . ارسطو تقليد را غريزي مي دانست و آگاه بود آنچه بوسيله تقليد نمايش داده شود لذت انگيز مي گردد.

افلاطون يكسره مخالف هنر درمفهوم تقليد بود . او زيبايي ها را تقليدي از «ايده زيبايي « و «مثال » زيبايي آن مي داند و معتقد بود آنچه نمود واقعي دارد ضرورتي براي صورت دروغين و تقليدي آن نيست .

تا آنكه در اواخر قرن 18 هگل «فيلسوف آلماني » به هنر مفهوم تازه اي بخشيد «هنر تقليد محض از طبيعت نخواهد توانست در اين مسابقه از كوره آزمايش به سلامت بگذرد و بي شباهت به كرمي نيست كه بخواهد بدنبال فيل بخزد . »

غايت هنرمي بايست درچيزي سواي تقليد صرف چه از طبيعت و چه از شخص ديگري باشد چه برسد به تكرار هنر هزاران سال پيش .

اما براي نزديك شدن به تصور هگل و نيز بمنظور كاوش در هنر ، شناخت سبك لازم و از اهميت برخوردار است .

پل كله (1940-1879) نقاش سوئيسي مي گويد:«هنر آنچه راديدني است بيان نمي كند، بلكه آنچه را نمي توان ديد ، ديدني مي سازد . »‌

هنر نوين به مفهومي از هر گونه انتزاع گرايي و شكل گرايي دور مي شود و بيشتر به عمق واقعت راه مي يابد پس در نتيجه هنر معني بخشيدن به واقعيت كيفي مي باشد .

هنر همچون علم و فلسفه بعد از آنكه از واقعيت معني گرفت و آنرا شناخت مي كوشد تا در گام بعدي به واقعيت معني ببخشد . اين معني بخشيدن به واقعيت كيفي در گستره هنر هنگامي صورت مي گيرد كه هنر آفرين در گام نخست از تخيل وعصيان بهره جويد .

هگل مي گويد : « تخيل عنصر هرگونه توليد زيبايي است . »‌

تخيل جريان آزاد نگاره هاست كه بوسيله حافظه در ذهن نگهداري مي شود و براساس اصول تداعي معاني شكل مي گيرد . با تكيه بر اين حرف مي توان گفت : از آنجا كه تخيل از حافظه رنگ مي گيرد و چون تصويرهاي حافظه در واقعيت عيني سرچشمه دارند ، بنابراين تخيل نيز فرآورده واقعيت عيني است ، زيرا ذهن و فرآورده هايش بازتاب واقعيت خارجي اند . از اين همه مي توان نتيجه گرفت : چون الگوهاي ذهني هر يك از انسانها بواسطه نوع يادآوري و تصاوير پيشين ذهني متفاوت است ، لذا تخيل ، فردي ترين و خصوصي ترين ويژگي ذهني هر انسان است و از اين جهت هر آنچه فرآورده تخيل باشد كاملا منحصر بفرد خواهد بود .

پل گوگن (1903-1848) نقاش فرانسوي مي گويد : «بهتر است با اتكا به حافظه نقاشي كنيد چون در اينصورت كارتان از آن خودتان خواهدبود . »‌

تخيل ابتكاري با ارزش ترين ويژگي هنر نوين است اما همواره بايد در نظر داشت تخيل هر اندازه ابتكاري به خودي خود راه گشا نيست . زيراتخيل تنها هنگامي از بازي صرف تداعي آزاد فراتر مي رود و جنبه هنري مي يابد كه بتوان آنرا از قوه به فعل درآورد . زيرا كه واقعيت عيني امكاني است كه حقيقت يافته و به فعل درآمده است . اما واقعيت ذهني امكاني است بالقوه كه مي بايست تحقق پذيرد و البته ويژگي واقعيت ذهني توانايي تبديل آن به واقعيت عيني است .

تخيل ابتكاري ما را از امكانات پنهان واقعيت آگاه مي سازد ابتكار در علم و هنر هميشه بواسطه تخيل ابتكاري بوجود مي آيد . نخستين نشانه تخيل ابتكاري كنار گذاشتن تقليد است كه در دگرگوني «شكل » آشكار مي شود . تخيل ابتكاري به دگرگوني شكل آثار هنري منجر مي شود و از اين رهگذر به عصيان مي انجامد . آنچه كه معمولا آزادي مي خوانيم نتيجه تلاش انسان بر مبناي ضرورت است ، بي گمان هنگامي كه انسان واقعيت را به درستي بشناسد و براساس شناخت خود رفتار كند ، خواهد توانست از جبر فراگير پيرامون خود آزاد شود و از سيطره واقعيت برهد . كليد اين آزادي شناخت واقعيت است .

تلاش آگاهانه انسان در بدست آوردن آزادي «عصيان » نام دارد . رابطه انسان و هستي هميشه چنين ارتباط آگاهانه و عصيان آميزي بوده است . ابزارسازي يكي از نخستين و مهم ترين جلوه هاي عصيان بشر بوده است . اگر بپذيريم همه تمدن نتيجه عصيان بر واقعيت است بايد براي اين عصيان دو گونه عالي علم و هنر قائل شويم . زيراعلم عامل دگرگوني واقعيت عيني و هنر عامل انقلاب ذهني است .

هربرت ريد مي گويد : هنر به مفهوم اساسا انقلابي ، هميشه متضمن فعاليت خلاقانه اصيل ، يعني اختراع واقعيت عيني است كه پيش از اين وجود نداشته است . »

رئاليسم پافشاري بر مشاهده دقيق است ، اما مشاهده هر اندازه دقيق آنچه را مورد مشاهده قرار مي گيرد دگرگون نمي سازد . در والاترين نمونه هاي آثار رئاليستي تنها با عكس برگردان فريبنده و استادانه از واقعيت روبرو مي شويم . روش رئاليستي نيازي به توضيح ندارد . اين شيوه در هنرهاي تجسمي عبارتست از تلاش در نماياندن جهان به همان صورتي كه بر حواس ما عرضه مي شود ، بي كوششي در تضعيف و بيهيچ تكليف . »

رئاليسم در معني تاريخي خود اساسا محصول نظام سرمايه داري است . در نظام سرمايه داري زبان انتقادي هنر به رغم رسالت آن خفه مي شود و آثار هنرمندان اين دوره در عاليترين نمونه هاي خود مانند جنگ و صلح اثر تولستوي ، جز موشكافي واقعيت و طرح مسئله بي آنكه پاسخي بدان داده شود ، چيز ديگري نيست . همين زندان رئاليستي است كه پاي تولستوي را بسته و او را در رمان جنگ و صلح ناگزير از بيان واقعيت نو مي كند . تا آنجا كه وي را وا مي دارد در انتهاي رمان براي تكميل اثر خود مقاله اي تاريخي ، فلسفي بنويسد .

هنرمند رئاليست تنها مشاهده گر واقعيت است ، بي آنكه در آن نقشي ايفا كند . رئاليسم نوعي بازنمايي واقعيت است كه با ياري تقليد به دوباره سازي از واقعيت مي پردازد و كمتر راهي براي تخيل و عصيان بر جاي مي گذارد . از اينرو كمتر به دگرگوني كه هدف برتر هنر است مي انجامد .

انگاره رئاليسم در قالب هر سبك و هر هنر به تكرار آنچه هست دل خوش كرده و با نمايش تكراري واقعيت كه پيوسته متكي بر تقليد است ، عادت را جايگزين نيروي ابتكار و خلاقيت مي كند . در دنياي امروز كه از ناملايمات ، دروغ ، جنگ و خرابيها پر شده ، به زبان رئاليسم سخن گفتن نوعي عقب نشيني به نفع همه اينهاست . بيان رئاليستي در چنين شرايطي تائيد همه نيرنگهاي سرمايه داري است . انگاره رئاليسم در بستن به روي هر گونه پويايي ، نوخواهي و عصيان است .

مارسل لكنت مي گويد : « سورئاليسم نويد تازه اي است كه به وسيله گريز از حقايق پوچ و ناچيز زندگي ما را به سوي ناشناخته ها هدايت مي كند . »

مي توان نخستين نشانه هاي سورئاليسم را در سبك باروك مشاهده كرد . باروك بيرون از محدوديت هاي زيبايي شناسي كلاسيك گام بر مي داشت  و مي توان آنرا عكس العملي در برابر سبك كلاسيسيم دانست . زيرا با مباني اساسي هنر كلاسيك تفاوت بنيادين دارد . انديشه باروك شايد نخستين انديشه آكادميك بود كه در مقابل روش زيبايي شناسي طبيعي ، الگوي ديگري براي هنر مي يافت . اگر از نخستين نقطه هنر نو گذر كنيم ، ژرف ترين جاي پاي سورئاليسم را در سبك رومانتي سيسم مشاهده خواهيم كرد . در رومانتي سيسم وجود نيروها و عوامل متضاد به همان اندازه كه وجود نيروهاي همگون مشهود بود جلوه كرد .

اصول وحدت ، زمان ، مكان و مووضع (كلاسي سيسم ) كنار گذاشته شد . عنصر خيال گرايه در مقابل عقل گرايي قرار گرفت . پس از آن نشانه هاي هنري سورئال را در سبك سمبلسيم مي بينيم . سبكي پر از اشاره و كنايه و تخيل بود . كه شارل بودلر شاعر آغاز گر آن بود .

پس از آن اورفيسم و كوبيسم،  اگر چه پيكاسو هيچگاه رسما به سورئاليسم نپيوست و از بنيانگذاران كوبيسم به شمار مي رود اما بسياري از آثار او به سورئال اثر گذاشت و از ميان همه سبكها مهمترين سبك هنري كه از نمايش تقليدي واقعيت دور شد سبك فوتوريسم بود كه شاعر ايتاليايي (فيليپومارتيني ) پرچمدار آن است .

نخستين نشانه هاي سورئاليستي در بيانيه فوتوريست ها نفي هر گونه تقليد ، احترام بواژه ديوانگي ، به اين دليل كه تهمتي است براي جلوگيري پيشروي نوآوران . فوتوريسم با بيانيه عصيان آميز خود راه را براي دادائيسم باز كرد . دادائيسم اگر چه همه ارزشهاي هنري مرسوم را تا آن زمان نفي كرد ، اما نيروي بين المللي آن منجر شد تا فرآيند باروك تا اكسپرسيونيسم نتيجه اي پيدا كند .

دادائيسم با اسامي هنرمنداني آغاز مي شود كه پيش از اين نام بيشتر آنها در فهرست سبكهايي چون كوبيسم ، اكسپرسيونيسم ، فوتوريسم و يا سبكهاي ديگر به چشم مي خورد و سپس بسياري از آنها به سورئال پيوستند . هوگوبال (شاعر و نويسنده آلماني) ، فرانسيس پيكابيا (نقاش و شاعر اسپانيايي ) ، مارسل دوشان (نقاش فرانسوي ) ، آندره برتون (شاعر و نويسنده فرانسوي ) ، تزارا(نقاش رومانيايي ) ، پل آلوار (شاعر فرانسوي ) و ... هنرمندان دادائيسم بعد از مسيري كه پيمودند و آشوبي كه به پا كردند گرد هم آمدند و سبكي منسجم با بنياني استوار بر پا كردند . برتون كه خود در جريان دادائيسم سهمي داشت در سال 1924 زماني كه آخرين شعله هاي دادائيسم فروكش مي كرد نخستين بيانيه سورئاليستي را منتشر كرد : «سورئاليسم خودكاري محض نفساني كه به ياري آن به بيان فرآيند راستين انديشه به صورت گفتاري يا نوشتاري و يا هرگونه شيوه ديگر ، همت گماشته مي شود . املا انديشه آزاد از هرگونه كنترلي كه عقل اعمال مي كند مستقل از هر دلمشغولي جمال شناختي يا اخلاقي . »‌

اما سورئاليسم عملا چنين راهي را نپيمود و بزودي از عقل ستيزي كه يادگار دوران دادائيسم بود دست برداشت . هربرت ريد درباره روش خودانگيختي مي نويسد : « دلبستگي انحصاري به تئوري اتومائيسم از همان آغاز اشتباه بود . اين كار در وهله نخست مستلزم از دست دادن آزادي فكر است .

برتون تا مدتها با بيانيه هايش سورئاليسم را از سويي به سوي ديگر مي كشاند ، از اين رو بيانيه هاي وي اگر چه لازم بود اما تا مدتي سورئاليسم را سرگردان ساخت . در اين ميان هنرمندان سورئاليست نه ارزشهاي زيبايي شناسي و نه آزادي انديشه ، هيچ يك را ناديده نمي گرفتند . آنها با باور به نيروي تخيل ابتكاري و با تكيه بر فلسفه علمي آثاري آفريدند كه به تعريف ما از هنر نوين بسيار نزديك است . آنها مي كوشيدند تا با شناختي كه از طبيعت بدست آورده اند واقعيت تازه اي بيافرينند . آنچنانچه راز اشعار فردريكو گارسيا لوركا و نقاشيهاي مارك شاگال و رنه مارگريت و نيز بسياري از فيلمهاي ژان كوكتو و لوئيس بونوئل از همينجاست . روندي كه هنرمندان سورئاليست پيش گرفتند باعث شد تا آندره برتون بعد از پنج سال در 1929 دومين بيانيه سورئاليسم را منتشر سازد . او مدعي شد كه اساس سورئاليست با زيبايي شناسي تباين دارد . نه زيبايي شناسي به معني نمايش تكراري ارزشهاي صوري واقعيت .

اما مهمترين ويژگي سورئاليسم آن بود كه تخيل در اين سبك مرزي داشت و تا آنجا مورد استفاده قرار مي گرفت كه مي شد به آن صورت عيني بخشيد . بدين ترتيب از ذهنيت گرايي محض و انتزاع گرايي پرهيز مي كند ، سورئاليسم را در اين معني مي توان هنر واقع گرايي تخيل ناميد . زيرا تخيلي را مي آفريند تا پيش از اين وجود نداشته اما مي توان در عين حال به آن صورت واقعي بخشيد .

«آپولينر »بر اين باور بود كه «چرخ » كاري سورئاليستي بوده است . انسان خواست فراتر از طبيعت و فراتر از توانايي جسمي خود كاري انجام دهد . چرخ را ابداع كرد كه بي شباهت به پاي آدمي نيست . چرخ تخيلي ابتكاري نشئات گرفته از واقعيت پاي آدمي است . تخيلي كه امكان عملي شدن داشت . سورئاليسم نوعي روش انديشيدن و نوعي فلسفه هنر را بوجود آورد .

لوئيس بونوئل مي گويد : « سورئال معني اخلاقي دارد كه بشر آزاد نيست و براي بدست آوردن آزادي عصيان و عشق لازم است . »‌

در حقيقت تجربه دروني ترين و پنهاني ترين عواطف انسان يا همان ناخودآگاهي كه امكانات متعدد نهاد انسان را در خود مي پروراند ، تخيل و آوري ، بيدار كردن اميال پنهاني و احساسات خفته ، رغبت انگيزي براي تجربه هاي نوين و تصورات فرا واقعي از جمله مفاهيمي است كه سورئاليسم بر آنها استوار است .

ماركس معتقد است سورئاليسم يعني انديشيدن بر مبناي دگرگون ساختن جهان و انديشه اي كه قابليت فعاليت عملي را نداشته باشد معتبر نيست .

لوئيس بونوئل مي گويد : « سورئاليسم به من ياد داد كه زندگي يك معني اخلاقي دارد كه بشر نمي تواند از آن غافل بماند ، از طريق سورئاليسم براي اولين بار كشف كردم كه بشر آزاد نيست . »‌

اصول اخلاق هنرمند سورئاليست بر آزادي و عشق بنيان گرفته است . او به كاملترين آزادي انسان معتقد است و بر خود مسلم مي داند كه آنچه را قانون و بيدادگري نتوانسته است به ارمغان بياورد ، عشق و برادري با خود به ارمغان خواهد آورد .

از آنچه درباره فلسفه سورئال بيان شد نتيجه مي شود سورئال از يك سو به زيبايي شناسي واقعي و از يك سوي ديگر به زيبايي شناسي هنري و تخيل وابسته است . در نهايت سورئاليسم فرياد انقلابي جهاني است عليه سنتهاي پوسيده و نيز مدرنيسم انحطاطي .

سورئاليسم در تلاش است تا نيروي تضادمند و انقلابي رمانتي سيسم ، نگاه رمز پرداز سمبلسيم ، نيروي ديناميسم فوتوريسم و عصيان دادائيسم را همراه تخيل ابتكاري به سوي هدفي برتر پيش ببرد.

 اگر واژه هنرمند مثل كارمند باشد ما همه هنرمنديم يعني كسي كه پيشه اش هنر است . در نقاشي هاي زمان قاجار كارهاي كمال الملك ديده مي شود  كه اصالت بيشتري دارد. زماني كه من كودك بودم تصور مردم از يك نقاش خوب اين بود كه عينا مثل طبيعت باشد و از طبيعت قابل تميز نباشد . پدر من به نقاشي خيلي علاقه داشت و براي تعريف نقاشي كه ديده بود مي گفت يك مسيحي بود كه يك تكيه را در بروجرد اجاره كرده بود و من را دعوت كرد كه به آنجا بروم ، من ديدم كه پشت پرده يك دختري است كه روي صندلي نشسته و همين طور به من نگاه مي كند بعد از آن درباز شد و يك دختري آمد و چاي آورد، اين همان دختر بود . بعد با تعجب ديدم كه همان دختر روي صندلي نشسته بعد نقاش خنديد و گفت اين تصوير آن دختر است و اين بزرگترين هنر آن نقاشي محسوب مي شد . متاسفانه در كشوري هستيم كه از قبل از اسلام تا به حال بزرگترين نقاش هايمان كساني هستند كه طبيعت را نقاشي كرده اند . در حاليكه گوتزه مي گويد : هنرمند ديدني ها را تكرار نمي كند بلكه به ناديده ها شكل مي بخشد به آن معني كه آنچه كه ديدني است مي بينيم و آنچه كه نمي بينيم و نمي دانستيم مي شود ديد، بايد شناخت . ما در شعرهايمان و آثار گذشته مان بسيار از اين چيزها داريم و متاسفانه هنوز اگر از كسي بپرسند نقش برجسته در چوبي زمان سلجوقيان زيباتر است يا يك نقش برجسته از اونتانا كه قبل از ميكل آنژ بوده است بسيار طبيعي است كه از هفتاد ميليون نفر حتما 69 ميليون نفر خواهند گفت «اونتانا»‌ يا اگر بپرسند موسيقيداني بهتر است كه بتواند با صداي سازش صداي گاو در بياورد يا كسي كه قطعه اي بنوازد كه آدم را از دنياي مادي خارج كند ، با اين كه مي داند تقليد صداي حيوانات با ساز هنر محسوب نمي شود مي گويد كه آن بهتر است . براي همين است كه وقتي كاري را در ديدگاه ما بگذارند آني كه به طبيعت نزديك تر است طرفدار بيشتري خواهد داشت ولي چيزي كه من بايد بگويم اين است كه شناخت طبيعت نيازي به سواد ندارد . اگر ما براي يك گربه يك ظرف غذا را به صورت طبيعي بكشيم حتما به طرف آن خواهد رفت و وقتي ببيند طبيعي نيست عصباني مي شود ولي اگر يك آبستره جلويش بگذاريم به طرفش نمي رود . فرق بين بشر و همه موجودات ديگر تخيل است و تخيل شكل خاص ندارد . خيال با تصور فرق دارد . تصور ما آن چيزهايي است كه تا به حال ديده ايم ولي تخيل ما را به جايي مي رساند كه چيزهايي در آينده خواهد بود يا چيزهايي كه نبوده است . در سفر و موسيقي همين جور است و جالب اين جاست كه ما در شعر و موسيقي اين را قبول مي كنيم ولي به نقاشي و صنايع دستي كه مي رسد شك مي كنيم